2 MIN READ

अस्थि व स्नायू दोन्ही संस्थांविषयीची प्रणाली चार प्रमुख आणि मूलभूत कार्ये करते:

  • हे शरीराची रचनात्मक चौकट बनवते
  • हे गतिशीलतेस मदत करते
  • हे शरीरातील मऊ ऊतींपासून फुफ्फुस, हृदय, मेंदू इत्यादींचे संरक्षण करते.
  • हे अंतर्गत समतोल राखण्यासाठी कॅल्शियमचे भांडार म्हणून काम करते (होमिओस्टॅसिस)

यापैकी पहिले दोन कार्य ज्येष्ठांमध्ये सुरळीत चालयन्यामध्ये अडथळे येतात व धोका निर्माण होतो; बहुतेक वेळा ज्येष्ठांमध्ये स्नायू चे दुखणे हे शारीरिक वेदना चे आणि अपंगत्वाचे एक मुख्य कारण आहे.

स्नायू व अस्थिवर परिणाम करणारे वाढत्या वयातील घटक:

  • वय वाढत असताना काही ठराविक अवयवांवर परिणाम होतो, त्यामध्ये संयुक्त सांधा कुर्च्या [joint capsule, cartilage, etc.] यावर परिणाम होण्यास सुरवात होते .
  • सांध्याला वृद्धत्व येण्यास सुरवात होते व सांध्याचा ऱ्हास होण्यास सुरवात होते (ऑस्टियोआर्थरायटिस)
  • स्नायूंच्या वस्तुमान [muscle mass] कमी होते आणि हालचाल कमी होते
  • वयाशी संबंधित इतर जुनाट आजारांमुळे अवयवांवर ताण पडतो आणि विकृतीचा त्रास होतो.
  • वृद्धांमध्ये संधिवात तसेच सांधे आखडणे, पेजेट रोग आणि क्रिस्टल संबंधित आर्थ्रोपॅथी सारख्या वयाशी संबंधित आजारांची सुरवात होते.

वयस्कांमध्ये हाडे आणि स्नायूं हे लवकर वृद्ध होतात याची काय करणे असू शकतील बरे?

  1. आयुष्यमान वाढल्यामुळे  स्नायू आणि हाडे यांच्या कडून जास्ती कार्याची अपेक्षा केले जाते.
  2. जसे वय वाढेल तसे स्नायू आणि हाडे यांची झीज भरून काढण्यासाठी कोणतीही  दुरुस्ती प्रणाली मागे नसते, ज्यामुळे कायम ऊतींचे नुकसान होते.
  3. उत्क्रांतीनुसार मानवी स्केलेटन ज्या प्रकारच्या ताणतणावाखाली आहे त्याचा सामना करण्यासाठी ते डिझाइन केलेले नाही. त्याचा ताण पडून त्रास वाढू शकतो
  4. सोप्या जीवनशैलीमुळे स्नायूंचा वापर कमी होतो आणि  स्नायूंना दुखण्याला बर्याच वेळा सामोरे जावे लागते (स्नायूंचे प्रमाण कमी होणे)
  5. दुखापत झाल्यास जखमा बरे होण्यास वेळ लागणे.

आर्टिक्युलर कूर्चाः कूर्चा हा पृष्ठभागांना लवचिकता देणारे टिश्यू देतो आणि म्हणूनच जेव्हा स्नायूंच्या ठिकाणी हालचाल होते तेव्हा घर्षण रोखण्यास मदत होते. हे स्नायूंच्या  पोकळीमध्ये भरणारे सायनोव्हियल फ्लुईड देखील सोडते जेणेकरुन हाडे आणि कूर्चाच्या पृष्ठभाग एकमेकांना स्पर्श करू नयेत.

वृद्ध वयात, सांध्यासंबंधी कूर्चा ओस्टिओआर्थरायटीस नावाच्या सांध्याची वेदनादायक स्थिती उद्भवते. वय वाढल्यामुळे सायनोव्हियल फ्लुइड देखील कमी होतो. कूर्चामधील या संरचनात्मक बदलांमुळे हाडांच्या शेवटच्या भागास जळजळ होते, ज्यामुळे ऑस्टिओआर्थरायटीस होतो.

मधुमेह आणि लठ्ठपणामुळे ऑस्टिओआर्थरायटीस होण्याची शक्यता अनेक पटींनी वाढते.

सापळा: सांगाड्यात एकमेकांशी जोडलेल्या हाडे असतात. पाठीचा कणा आणि गुडघ्याच्या सांध्यावर वजनाचा जास्त परिणाम होतो. 

एकदा मध्यम वय गाठल्यानंतर, हाडांमध्ये कॅल्शियमचे एकूण प्रमाण कमी होऊ लागते. हा बदल स्त्रियांमध्ये अधिक दिसून येतो. कारण हाडकॅल्शियम पचवायची क्रिया हि त्यांच्या एस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन सारख्या सेक्सहार्मोन्सवर अवलंबून असते. रजोनिवृत्ती आणि रजोनिवृत्तीकडे जाणार्या स्त्रियांमध्ये हाडांमध्ये खनिज कॅल्शियम (बीएमडी) कमी होणे ही एक सामान्य समस्या आहे. हाडे ठिसूळ होण्यास सुरवात होते आणि हाडांची भौतिक शक्ती देखील कमी होऊ लागते, ज्यामुळे सूक्ष्मफ्रॅक्चर होतात.

हार्मोन्स व्यतिरिक्त, हाडांच्या पोषक तत्व पचवण्याची क्षमता महत्त्वपूर्ण भूमिका निभावते. व्हिटॅमिन डी आणि कॅल्शियम पुरेसे उपलब्ध आहेत परंतु ते शोषण्याची आणि चयापचय करण्याची शक्ती वृद्ध वयात होते. व्हिटॅमिन डी सूर्यप्रकाशापासून उपलब्ध आहे. परंतु वयोवृद्धांमध्ये सूर्यप्रकाशापासून तयार होण्याऱ्या व्हिटॅमिन डीची निर्मिती कमी होते.

हाडांची वाढ ही मुख्यत्वे हालचालींवर अवलंबून असते. वृद्धत्वा मुळे हालचाली कमी होतात, तर हे चक्रव्यूह हाडांच्या नुकसानास कारणीभूत आहे.

मऊ ऊतक: वयाशी संबंधित बदल स्नायूंमध्ये होतो, ज्याचा सारांश खालीलप्रमाणे केला जाऊ शकतो:

  • ताणासांबांधीची शक्ती कमी होते
  • लवचिकता कमी होणे
  • स्नायूंचे प्रमाण कमी होणे [muscle mass]

हाड आणि स्नायूंह्या दोन्हीवर होणारे वृद्धत्वाचे परिणाम खालील प्रमाणे असू शकतात:

  1. स्नायूंची शक्ती कमी होणे
  2. वैयक्तिक सांध्याची हालचाल होणे 
  3. स्नायूं आखडणे व वेदना होणे 
  4. हालचाली सुरू करण्यात अडचण येणे
  5. क्षुल्लक कारण वरून फ्रॅक्चर होणे
  6. हालचालींवर बंधने येणे

निरोगी पौष्टिक आहार बरोबरच नियमित व्यायामासह  हाडे आणि स्नायूंच्या वृद्धत्वाची प्रक्रिया कमी होऊ शकते. म्हणून आयुष्यभर फिट राहण्यासाठी नियमित व्यायाम चालू ठेवण्याची शिफारस केली जाते. हाडे आणि स्नायू मजबूत आणि बळकट ठेवून फॉल्स आणि फ्रॅक्चरस प्रतिबंधित करावा तथापि, आपल्या शरीराच्या प्रकारास अनुकूल असलेल्या व्यायामाची निवड करण्यासाठी आपल्या डॉक्टरांचा सल्ला घेणे चांगले.

Ask a question regarding हाडे आणि सांधे वृद्ध होणे

An account for you will be created and a confirmation link will be sent to you with the password.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here